Przejdź do treści
X
No such droplet: LEPTON_SearchBox
grafika

Nekropolie

W wyniku decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z dnia 5 marca 1940 roku NKWD wiosną 1940 roku wymordowało około 22 000 obywateli polskich: jeńców wojennych wziętych do niewoli po agresji ZSRR na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej we wrześniu 1939 roku, których umieszczono w trzech obozach specjalnych w Kozielsku i Starobielsku (oficerowie Wojska Polskiego – rezerwy, służby stałej i w stanie spoczynku oraz wyżsi urzędnicy wojskowi i państwowi), Ostaszkowie (funkcjonariusze Policji Państwowej, Policji Województwa Śląskiego, Straży Granicznej, Straży Więziennej, Korpusu Ochrony Pogranicza, wywiadu i kontrwywiadu, żandarmi i osadnicy wojskowi), a także aresztowanych jako „wrogowie ludu” (m.in. urzędnicy administracji, sądów i prokuratury, policjanci, oficerowie i podoficerowie Wojska Polskiego, naukowcy, literaci, nauczyciele, przedsiębiorcy, ziemianie), których osadzono w więzieniach na tzw. Zachodniej Ukrainie (we Lwowie, Równem, Łucku, Drohobyczu, Stanisławowie i Tarnopolu) i tzw. Zachodniej Białorusi (w Brześciu nad Bugiem, Wilnie, Pińsku i Baranowiczach).

Jeńców z Kozielska zamordowano w Lesie Katyńskim i najprawdopodobniej częściowo w piwnicach Zarządu Obwodowego NKWD w Smoleńsku, a ich ciała ukryto w tzw. dołach śmierci w Lesie Katyńskim. Jeńcy ze Starobielska zostali zabici w siedzibie Zarządu Obwodowego NKWD w Charkowie, następnie ich ciała ukryto w Piatichatkach pod Charkowem (obecnie część miasta); jeńców z Ostaszkowa zamordowano w siedzibie Zarządu Obwodowego NKWD w Kalininie (obecna nazwa: Twer), a ich ciała ukryto w tzw. dołach śmierci w Miednoje. W zamyśle władz ZSRR zbrodnia miała pozostać tajemnicą, jednak odkrycie masowych grobów w Lesie Katyńskim przez Niemców w 1943 roku ujawniło los oficerów Wojska Polskiego – jeńców obozu w Kozielsku. Miejsca spoczynku jeńców z obozów w Starobielsku i Ostaszkowie zostały ujawnione dopiero w 1990 roku i potwierdzone przez ekshumacje w Miednoje i Charkowie, przeprowadzone z udziałem polskich specjalistów w 1991 roku. Wraz z upublicznieniem w 1992 roku dokumentów NKWD dotyczących Zbrodni Katyńskiej, obok potwierdzenia losu jeńców z obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku, został odtajniony fakt wymordowania również 7305 więźniów osadzonych we wspomnianych wyżej więzieniach. Personalia blisko połowy z nich stały się znane dzięki dokumentowi przekazanemu przez stronę ukraińską w 1994 roku, zawierającemu spis 3435 więziennych akt osobowych zamordowanych, który zyskał miano tzw. „ukraińskiej listy katyńskiej”.

O godne upamiętnienie ofiar Zbrodni Katyńskiej zabiegały rodziny zamordowanych w Polsce i na świecie, zrzeszone w stowarzyszeniach skupionych przede wszystkim w Federacji Rodzin Katyńskich oraz w Ogólnopolskim Stowarzyszeniu „Rodzina Policyjna 1939”. Przedstawiciele środowisk katyńskich współpracowali z Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, instytucją odpowiedzialną z ramienia państwa polskiego za upamiętnienie zamordowanych. Działaniami mającymi na celu wybudowanie Cmentarzy Katyńskich kierował sekretarz Rady OPWiM Andrzej Przewoźnik. Współpraca z Federacją Rodzin Katyńskich, poprzez działający przy Radzie OPWiM Zespół Katyński, zaowocowała m.in. opracowaniem wytycznych dotyczących godnego uczczenia ofiar. Zgodnie z postulatami rodzin przyjęto, że cmentarze mają zostać zbudowane w miejscu pierwotnego ukrycia zwłok, a ich wygląd powinien wskazywać na polskie obywatelstwo ofiar, pełnione przez nich funkcje oraz masowy charakter zbrodni. Zdecydowano, że wobec braku możliwości wybudowania pojedynczych grobów, ofiary zostaną upamiętnione poprzez indywidualne tabliczki epitafijne.

Formalnie budowę cmentarzy w Katyniu i Miednoje umożliwiła podpisana w 1994 roku między rządami Polski i Rosji Umowa o grobach i miejscach pamięci ofiar wojen i represji oraz Wspólne Oświadczenie ministrów spraw zagranicznych (które mówiło wprost o wybudowaniu nekropolii wojennych w Rosji), a cmentarzy w Charkowie i Kijowie-Bykowni – Umowa o ochronie miejsc pamięci i spoczynku ofiar wojny i represji politycznych, zawarta pomiędzy rządami Polski i Ukrainy również w 1994 roku. Koordynacją działań strony polskiej zajmowała się Komisja do spraw Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Katyńskiej, powołana w tym samym roku przy Prezesie Rady Ministrów, w skład której weszli m. in.: prokurator Stefan Śnieżko jako przewodniczący, sekretarz Rady OPWiM Andrzej Przewoźnik jako wiceprzewodniczący, przedstawiciele instytucji rządowych i wojska. W pracach Komisji brał też udział prezes Zarządu Federacji Rodzin Katyńskich Włodzimierz Dusiewicz.

Na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa zespoły specjalistów przeprowadziły w latach 1994-1995 w Katyniu i Miednoje oraz w latach 1994-1996 w Charkowie badania sondażowo-ekshumacyjne, sondażowo-archeologiczne, topograficzne oraz prace geodezyjne. W 1995 roku Rada OPWiM ogłosiła otwarty konkurs na koncepcję zagospodarowania cmentarzy w Katyniu, Miednoje i Charkowie. Jury konkursowe, złożone z artystów, architektów, przedstawicieli instytucji państwowych oraz reprezentantów środowisk katyńskich, wyłoniło projekt autorstwa artysty rzeźbiarza Zdzisława Pidka, artysty rzeźbiarza Andrzeja Sołygi oraz architektów Wiesława i Jacka Synakiewiczów. Zdaniem jury projektanci wykazali się szacunkiem dla istniejących zbiorowych grobów i dołów śmierci, a także dla wyrosłych w tych miejscach drzew – świadków zbrodni. W drodze przetargu wyłoniono generalnego wykonawcę robót budowlanych, którym została spółka Budimex S.A., natomiast wykonanie, dostawę i montaż elementów rzeźbiarskich zrealizowało konsorcjum firm: Budimex S.A. i Metalodlew S.A. Cmentarze w Katyniu, Miednoje i Charkowie zostały wybudowane w latach 1999-2000, po uzyskaniu stosownych zezwoleń wydanych przez władze rosyjskie i ukraińskie, ze środków państwa polskiego (z budżetu Rady OPWiM), a także z pieniędzy zebranych przez rodziny i środowiska katyńskie w Polsce i na świecie.

Dopiero w 1996 roku zostało ujawnione stronie polskiej, że jednym z miejsc ukrycia ciał więźniów - ofiar Zbrodni Katyńskiej jest cmentarzysko w Kijowie-Bykowni. Kilkuletnie starania Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa o zbadanie tego terenu doprowadziły, na mocy porozumienia zawartego ze stroną ukraińską, do przeprowadzenia przez polskich specjalistów prac archeologiczno-ekshumacyjnych w latach 2001 (prace rekonesansowe), 2006, 2007, 2011 i 2012. Na ich podstawie ustalono, że znajdują się tam szczątki osób wymienionych na tzw. „ukraińskiej liście katyńskiej”. Brak możliwości ostatecznego potwierdzenia faktu ukrycia ciał również w innych miejscach (Charków, Chersoń) sprawił, że zdecydowano się na upamiętnienie wszystkich osób wymienionych na „ukraińskiej liście katyńskiej” w jednym miejscu – na Polskim Cmentarzu Wojennym w Kijowie-Bykowni. W ogłoszonym w 2011 roku konkursie na opracowanie koncepcji architektonicznej cmentarza wybrano projekt autorstwa architekta Roberta Głowackiego (z firmy AIR Projekt) i artysty rzeźbiarza Marka Moderau (z firmy Moderau Art). Cmentarz został wybudowany w 2012 roku ze środków państwa polskiego - na zlecenie i z budżetu Rady OPWiM. W drodze przetargu wykonawcą prac budowlanych zostało konsorcjum firm: UNIBEP S.A. i Zakładu Kamieniarskiego FURMANEK sp. j.

Jako pierwszy spośród wymienionych powyżej został ukończony Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie, a jego otwarcie miało miejsce 17 czerwca 2000 roku w obecności premiera Rzeczypospolitej Polskiej Jerzego Buzka i premiera Ukrainy Wiktora Juszczenki. Jako drugi, 28 lipca 2000 roku otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu, a w uroczystości brali udział premier Jerzy Buzek i wicepremier Federacji Rosyjskiej Wiktor Christienko. Uroczystość otwarcia Polskiego Cmentarza Wojennego w Miednoje odbyła się 2 września 2000 roku, a obecni na niej byli premier Jerzy Buzek i minister spraw wewnętrznych Federacji Rosyjskiej Władimir Ruszajło. Na uroczystościach były licznie reprezentowane rodziny katyńskie, a także duchowni różnych wyznań i wysocy rangą urzędnicy państwowi, w tym sekretarz Rady OPWiM Andrzej Przewoźnik. Otwarcie Polskiego Cmentarza Wojennego w Kijowie-Bykowni nastąpiło 21 września 2012 roku, z udziałem prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego i prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza, dostojników kościelnych, członków rodzin ofiar i wysokich rangą urzędników państwowych, w tym sekretarza Rady OPWiM Andrzeja Krzysztofa Kunerta.

Polskie Cmentarze Wojenne w Katyniu i Miednoje są częścią rosyjskich Kompleksów Memorialnych. W oddzielnej części upamiętniono tam obywateli radzieckich różnych narodowości (wśród nich są również Polacy), represjonowanych przez władze ZSRR. W Katyniu ponadto symbolicznie uhonorowano radzieckich jeńców wojennych rozstrzelanych przez Niemców w maju 1943 roku, a przy wejściu na teren kompleksu wybudowano cerkiew prawosławną pw. Zmartwychwstania Pańskiego, poświęconą radzieckim ofiarom represji politycznych pochowanym w Lesie Katyńskim. Rosyjskie Kompleksy Memorialne są pod opieką Państwowego Centralnego Muzeum Historii Współczesnej Rosji.

W Kijowie-Bykowni, obok upamiętnienia ofiar Zbrodni Katyńskiej, znajduje się także ukraiński memoriał poświęcony obywatelom radzieckim– ofiarom represji politycznych (w tym wielu Polakom). Nad Narodowym Historycznym Rezerwatem Memorialnym „Bykowniańskie Mogiły”, którego częścią jest Polski Cmentarz Wojenny, sprawuje opiekę Ministerstwo Kultury Ukrainy. W Charkowie, inaczej niż w przypadku pozostałych cmentarzy, nie wydzielono osobnej polskiej nekropolii. Natomiast urządzono wspólny Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu, gdzie obok siebie znajdują się mogiły ofiar Zbrodni Katyńskiej oraz mogiły radzieckich ofiar represji stalinowskich. Cmentarz jest pod opieką Rady Miejskiej Charkowa.

Na każdej polskiej nekropolii znalazły się następujące elementy: ołtarz z krzyżem i ścianą ołtarzową, na której wyryto nazwiska ofiar, dzwon pamięci, obeliski z godłem państwowym, krzyżem Virtuti Militari i Krzyżem Kampanii Wrześniowej. Na cmentarzach w Katyniu, Miednoje i Charkowie wykonano je z żeliwa, w Kijowie-Bykowni – z jasnoszarego granitu. W Katyniu, Charkowie i Kijowie-Bykowni umieszczono znaki czterech religii wyznawanych przez obywateli II RP (krzyż łaciński, krzyż prawosławny, gwiazda Dawida i muzułmański półksiężyc). Polski charakter cmentarzy podkreślają umieszczone przy wejściu płaskorzeźby przedstawiające polskie orły wojskowe oraz zamontowane w 2010 roku w Katyniu, Charkowie i Miednoje trójjęzyczne tablice informacyjne. Każdy z pochowanych posiada indywidualną tabliczkę epitafijną, zawierającą: stopień wojskowy lub rangę służbową, imię i nazwisko, datę i miejsce urodzenia, zawód, przydział służbowy, rok śmierci. Teksty inskrypcji dla cmentarzy w Katyniu, Miednoje i Charkowie zostały opracowane przez 3 zespoły specjalistów, powołane przez Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej. Podstawą do ustalenia spisu ofiar były, przekazane przez Prezydenta ZSRR w 1990 roku, listy transportowe jeńców obozów w Kozielsku i Ostaszkowie oraz tzw. Lista Gajdideja, zawierająca nazwiska jeńców obozu w Starobielsku, ponadto kwerendy archiwalne oraz ankiety wypełnione przez członków rodzin katyńskich. Natomiast inskrypcje umieszczone na cmentarzu w Kijowie-Bykowni przygotowali specjaliści Rady OPWiM, na podstawie wspomnianego wyżej dokumentu NKWD (spisu więziennych akt osobowych), zgromadzonych materiałów od rodzin ofiar i przeprowadzonych kwerend.

KATYŃ

Na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu, obejmującym obszar około 1,4 ha, znajduje się 6 mogił zbiorowych, na których położono krzyże i 2 groby indywidualne generałów: Mieczysława Smorawińskiego i Bronisława Bohaterewicza. Miejsca dołów śmierci zaznaczono płytami. Tabliczki epitafijne w liczbie 4412 umieszczono na murze okalającym groby.

Obok ołtarza znajduje się tablica z inskrypcją: W hołdzie ponad 4400 spoczywającym w Lesie Katyńskim oficerom Wojska Polskiego - jeńcom wojennym z obozu w Kozielsku zamordowanym wiosną 1940 r. przez NKWD. Naród Polski.

W 2014 roku na Polskim Cmentarzu Wojennym hołd zamordowanym oddało, wraz z polską delegacją, jedenastu attaché wojskowych państw NATO akredytowanych w Moskwie. Rada OPWiM przeprowadziła na cmentarzu prace remontowe i konserwacyjne w latach 2009, 2010 i 2016.

Katyń - indywidualne tabliczki epitafijne ofiar NKWD, fot. Ryszard Grauman

Katyń - jeden z dołów śmierci, fot. Ryszard Grauman

Katyń - ściana ołtarzowa, fot. Ryszard Grauman

Katyń - wejście na Polski Cmentarz Wojenny, fot. Ryszard Grauman

MIEDNOJE

Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje zajmuje obszar 1,7 ha, na którym urządzono 25 mogił zbiorowych w miejscu pierwotnych dołów śmierci. Zostały one zaznaczone płytami, a na każdej z nich postawiono wysoki krzyż. Przy alei biegnącej wokół mogił umieszczono 6296 indywidualnych tabliczek epitafijnych.

Obok ołtarza znajduje się tablica z inskrypcją: W hołdzie/ ponad 6300 spoczywającym w Miednoje/ funkcjonariuszom Policji Państwowej/ i Policji Województwa Śląskiego/ Straży Granicznej i Straży Więziennej/ żołnierzom i oficerom/ żandarmerii wojskowej/ Korpusu Ochrony Pogranicza/ i innych formacji wojskowych/ pracownikom administracji państwowej/ i wymiaru sprawiedliwości/ II Rzeczypospolitej/ jeńcom wojennym z obozu w Ostaszkowie/ zamordowanym przez NKWD wiosną 1940 r./ w Kalininie/ Naród Polski.

Rada OPWiM przeprowadziła w Miednoje prace remontowe i konserwacyjne w 2010 roku.

Miednoje  - indywidualne tabliczki epitafijne ofiar NKWD, fot. Ryszard Grauman

Miednoje - ściana ołtarzowa i pylony z polskimi orłami, fot. Ryszard Grauman

Miednoje - zbiorowe mogiły ofiar NKWD, fot. Ryszard Grauman

CHARKÓW

W Charkowie wspólny Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu zajmuje powierzchnię 2,31 ha. Znajdują się tam mogiły zbiorowe: 15 z nich to groby ofiar Zbrodni Katyńskiej, a 60 – obywateli radzieckiej Ukrainy różnej narodowości (m.in. Ukraińców, Rosjan, Polaków, Białorusinów, Niemców i Litwinów) – ofiar represji stalinowskich. Przy wejściu na teren cmentarza umieszczono płaskorzeźby przedstawiające polskiego orła wojskowego i godło ukraińskie. Ważnym elementem założenia cmentarnego jest wyłożona kostką bazaltową „czarna droga”. Na cmentarzu usytuowano dwie ściany ołtarzowe z nazwiskami: polską, poświęconą jeńcom Starobielska i ukraińską, na której upamiętniono 2746 znanych z nazwiska obywateli radzieckich. Bliżej polskiej ściany ołtarzowej, wzdłuż drogi, na niskiej podmurówce znajduje się obecnie 3811 indywidualnych tabliczek epitafijnych jeńców obozu w Starobielsku.

Obok ołtarza umieszczono tablicę z inskrypcją: W hołdzie ponad 4300 oficerom WP, jeńcom wojennym obozu w Starobielsku i sowieckich więzień, zamordowanym przez NKWD wiosną 1940 r. w Charkowie. Naród Polski.

W 2004 roku Rada OPWiM, po opracowaniu biogramów do Księgi Cmentarnej i po otrzymaniu od rodzin sprostowań, wymieniła 815 tabliczek epitafijnych, usunęła 6 i dodała 24 nowe. W 2010 roku na cmentarzu przeprowadzono prace remontowe i konserwacyjne na zlecenie Rady OPWiM.

Charków - imienne tabliczki epitafijne ofiar NKWD, fot. Ryszard Grauman

Charków - polska ściana ołtarzowa, fot. Ryszard Grauman

Charków - wejście na cmentarz, fot. Ryszard Grauman

Charków - zbiorowe mogiły ofiar NKWD, fot. Ryszard Grauman

KIJÓW-BYKOWNIA

Na Polskim Cmentarzu Wojennym w Kijowie-Bykowni znajduje się jedna zbiorowa mogiła obłożona płytami granitowymi. Na niskiej podmurówce, usytuowanej wzdłuż alei okalającej teren cmentarza, umieszczono 3435 indywidualnych tabliczek epitafijnych, symbolicznie upamiętniając wszystkie osoby wymienione na „ukraińskiej liście katyńskiej”.

W 2015 roku dokonano konserwacji elementów architektury polskiego cmentarza. W 2017 roku nieznani sprawcy zdewastowali polską i ukraińską część nekropolii poprzez umieszczenie obraźliwych napisów na pomnikach. Przywrócenie godnego wyglądu cmentarza zostało sfinansowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Kijów-Bykownia - indywidualne tabliczki epitafijne ofiar NKWD, fot. Ryszard Grauman

Kijów-Bykownia - obeliski z symbolami religijnymi, fot. Ryszard Grauman

Kijów-Bykownia - ściana ołtarzowa, fot. Ryszard Grauman

Kijów-Bykownia - wejście na Polski Cmentarz Wojenny, fot. Ryszard Grauman

Nad Cmentarzami Katyńskimi ze strony państwa polskiego sprawowała opiekę Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Od 2016 roku jej kompetencje w zakresie opieki nad polskimi cmentarzami wojennymi poza granicami kraju przejęło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Inskrypcje umieszczone na trzech cmentarzach wybudowanych w latach 1999-2000 są nadal weryfikowane na podstawie badań przeprowadzonych w ostatnich latach. Obecnie baza danych MKiDN zawiera 4415 nazwisk osób spoczywających w Katyniu. Niektórzy historycy przyjmują bowiem, że wśród pochowanych na tym cmentarzu powinno się uwzględnić dodatkowo 7 osób wywiezionych z Kozielska do Smoleńska w marcu 1940 roku. W Miednoje według bazy danych MKiDN spoczywa 6287 osób. Ustalenie wykazu pochowanych w Charkowie jeńców obozu w Starobielsku jest najtrudniejsze. Obecnie przyjmuje się liczbę 3807 osób. Łącznie na cmentarzach położonych w Katyniu i Miednoje w Rosji oraz w Charkowie i Kijowie-Bykowni na Ukrainie zostało upamiętnionych około 18 000 ofiar Zbrodni Katyńskiej. Wciąż nie są znane personalia 3870 więźniów zamordowanych w 1940 roku, osadzonych w więzieniach tzw. Zachodniej Białorusi.

Powrót do góry